Radiostacja Gliwice

Drewniana wieża o wysokości 111 metrów, która była świadkiem jednego z najbardziej cynicznych kłamstw w historii XX wieku. Radiostacja Gliwice to nie tylko najwyższa drewniana konstrukcja w Europie, ale przede wszystkim miejsce, gdzie 31 sierpnia 1939 roku Niemcy zinscenizowali prowokację, która miała usprawiedliwić atak na Polskę. Dziś to oddział Muzeum w Gliwicach, gdzie można zobaczyć oryginalną aparaturę radiową i zrozumieć, jak technologia służyła propagandzie.

Nie każdy wie, że obecna wieża to właściwie druga radiostacja w Gliwicach. Pierwsza powstała już w 1925 roku przy dzisiejszej ulicy Radiowej, gdzie znajdowało się studio mikrofonowe. Jej zadaniem było rozszerzenie zasięgu wrocławskiej rozgłośni Schlesische Funkstunde na wschodnie tereny niemieckiego Śląska, a także na zachodnie ziemie polskie – już wtedy radio służyło celom propagandowym.

Maszt z modrzewia syberyjskiego

Kompleks, który można zwiedzać dzisiaj, powstał w 1935 roku. Zaprojektowała go niemiecka firma Lorenz, stawiając na nietypowe rozwiązanie – drewnianą konstrukcję zamiast stalowej. Wieża została zbudowana z impregnowanych belek modrzewiowych, połączonych 16 tysiącami mosiężnych śrub. Modrzew syberyjski to materiał szczególnie odporny na szkodniki i warunki atmosferyczne, co potwierdza fakt, że konstrukcja przetrwała prawie 90 lat.

Wysokość 111 metrów w latach 30. nie robiła aż takiego wrażenia jak dziś – istniało wtedy kilka podobnych drewnanych wież na terenie Niemiec. Ale Radiostacja Gliwice to jedyna, która przetrwała do naszych czasów w niemal oryginalnym stanie. Pionowa antena zawieszona na takiej konstrukcji dawała ogromny zasięg – sygnał z Gliwic odbierano nie tylko w całej Europie, ale nawet w Ameryce Północnej.

Wieża antenowa w Gliwicach jest obecnie najwyższą drewnianą konstrukcją w Europie i jedyną zachowaną przedwojenną wieżą radiową tego typu na świecie.

Prowokacja która rozpoczęła wojnę

31 sierpnia 1939 roku, tuż przed północą, niemiecka grupa dywersyjna pod dowództwem Alfreda Naujocksa sforsowała wejście do budynku radiostacji. Plan był prosty, ale skuteczny – udawać polskich napastników, zająć stację i nadać antyniemiecki komunikat w języku polskim. Problem w tym, że Naujocks nie wiedział o jednym szczególe technicznym: studio mikrofonowe znajdowało się 4 kilometry dalej, przy ulicy Radiowej. W budynku nadajnika nie dało się nic nadać.

Niemcy zostawili jednak „dowód” swojej wersji wydarzeń. Przywieźli Franciszka Honioka, śląskiego powstańca z sympatiami polskimi, którego wcześniej aresztowali. Zastrzelili go na miejscu, a ciało pozostawili jako rzekomy dowód „polskiego ataku”. Honiok jest dziś uważany za symboliczną pierwszą ofiarę II wojny światowej – zginął dzień przed oficjalnym wybuchem wojny, w inscenizacji mającej ją usprawiedliwić.

Hitler wykorzystał prowokację gliwicką (wraz z kilkoma innymi sfingowanymi incydentami granicznymi) jako pretekst do ataku na Polskę. Miało to przekonać światową opinię publiczną, że Niemcy jedynie się bronią, a także zniechęcić Francję i Wielką Brytanię do udzielenia Polsce pomocy wojskowej.

Od propagandy do zagłuszania Wolnej Europy

Po 1945 roku radiostacja nie przestała działać – po prostu zmieniła właściciela i cel. Nadawano z niej program Polskiego Radia Katowice, później służyła jako zagłuszarka sygnału Radia Wolna Europa. W budynkach kompleksu produkowano też urządzenia dla radia i telewizji. Przez całe dziesięciolecia zimnej wojny wieża pełniła więc dokładnie tę samą funkcję co za czasów niemieckich – była narzędziem propagandy.

Dopiero w 2005 roku w budynku nadajnika otwarto oddział Muzeum w Gliwicach. Od tego momentu miejsce, które przez lata służyło do manipulacji informacją, stało się przestrzenią edukacyjną, gdzie można poznać prawdziwą historię.

Co można zobaczyć podczas zwiedzania

Wewnątrz budynku nadajnika zachowała się oryginalna aparatura radiowa, w tym nadajnik o mocy 8 kW. Ekspozycja muzeum pokazuje nie tylko historię prowokacji gliwickiej, ale też rozwój technologii radiowej i rolę mediów w XX wieku. To jedno z niewielu miejsc, gdzie można zobaczyć autentyczne przedwojenne urządzenia radiowe w ich pierwotnym kontekście.

Sama wieża robi wrażenie z bliska. Konstrukcja z drewnianych belek, sięgająca ponad sto metrów w górę, wygląda jednocześnie masywnie i delikatnie. Trudno uwierzyć, że coś takiego mogło przetrwać prawie 90 lat – burze, wojny, zmiany klimatu.

Teren wokół wieży został zrewitalizowany i działa jako przestrzeń rekreacyjna. W 2009 roku projekt otrzymał nagrodę Najlepsza Przestrzeń Publiczna Województwa Śląskiego. Obok znajduje się Park Sensoryczny, gdzie można poznać zjawisko fali dźwiękowej – ciekawy dodatek, zwłaszcza dla rodzin z dziećmi.

W 2017 roku Radiostacja Gliwice została wpisana na listę Pomników Historii – znajdują się na niej obiekty o szczególnych wartościach dla dziedzictwa kulturowego Polski.

Dla kogo to miejsce

Przede wszystkim dla osób zainteresowanych historią XX wieku. Prowokacja gliwicka to wydarzenie, o którym mówi się w każdym podręczniku, ale niewielu miało okazję zobaczyć miejsce, gdzie to się naprawdę rozegrało. Miłośnicy historii techniki też znajdą tu coś dla siebie – zachowana aparatura i sama konstrukcja wieży to prawdziwe rarytasy.

Muzeum sprawdzi się również jako punkt wycieczki rodzinnej. Ekspozycja nie jest przytłaczająca, zwiedzanie nie zajmuje całego dnia, a Park Sensoryczny może zainteresować młodsze dzieci. To też dobry przystanek na trasie zwiedzania Gliwic – miasto ma sporo innych zabytków techniki, a Radiostacja leży przy głównej trasie wylotowej w kierunku Tarnowskich Gór.

Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd

Muzeum znajduje się przy ulicy Tarnogórskiej 129, przy dwupoziomowym skrzyżowaniu z aleją Przyjaźni. Dojazd samochodem jest prosty – można zaparkować w okolicy. Komunikacją miejską dojeżdża się tramwajem lub autobusem, przystanek znajduje się niedaleko kompleksu.

Rezerwacje dla grup i zapisy na zwiedzanie z przewodnikiem przyjmowane są pod numerem telefonu 32/300-04-04, od poniedziałku do piątku w godzinach 9:00-16:00. Zwiedzanie parku wokół wieży jest bezpłatne i dostępne cały czas.

Na samo zwiedzanie muzeum warto przeznaczyć około godziny, może półtorej jeśli chce się dokładnie obejrzeć wszystkie eksponaty i poczytać opisy. Z przechadzką po okolicy i Parku Sensorycznym można spokojnie spędzić tu dwie godziny.

Radiostacja Gliwice znajduje się na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego, który jest częścią Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego (ERIH). Jeśli ktoś planuje zwiedzanie innych obiektów przemysłowych w regionie, warto to miejsce wpisać w trasę.